Waal treedt buiten haar oevers: Herinneringen aan het hoge water van 1998

Achtentwintig jaar geleden liet de Waal opnieuw haar kracht zien. In 1998 steeg het water gevaarlijk hoog in het Rivierengebied. De grote evacuatie van 1995 zat bij veel inwoners nog vers in het geheugen. Hoewel verwacht werd dat het water dit keer lager zou blijven, groeide de spanning langs de dijken met de dag.

De Maas- en Waalse chroniqueur Jos Kruisbergen trok in die dagen met zijn camera langs de rivier. Hij legde vast wat zich afspeelde in dorpen en buurtschappen waar bewoners opnieuw geconfronteerd werden met de kracht van het water dat al eeuwen het landschap en het leven bepaalt.

De zon komt langzaam op boven de Waal bij Tiel. In het eerste ochtendlicht kleurt het water rood. Op de Waalkade verschijnen borden met de waarschuwing: “Verboden toegang – hoog water.”

Ondertussen staat schipper Jan van Schijndel bij het voetveer Hendrikus, dat normaal tussen Tiel en Wamel vaart. De rivier staat hoog en de stroming is sterk. De telefoon gaat.

“Vaart de pont nog?”

Jan kijkt naar het kolkende water en antwoordt rustig: “Nee, we liggen eruit.”

Even later hangt hij een oud bord aan de reling: “Veer Tiel–Wamel gestremd.” Voor veel mensen betekent dat dat hun dagelijkse route plotseling verandert.

Op de Tielse Veerstoep staat Fons van Kerkhof uit Beneden-Leeuwen met zijn brommer naast zich. “Ik ben over de brug gekomen, maar ik moet naar school,” zegt hij.

Aan de andere kant van de rivier staan scholieren bij de Wamelse Veerweg te praten. Normaal nemen ze de pont naar Tiel, maar vandaag kan dat niet. “De pont vaart niet!” roept iemand. Sommige leerlingen draaien hun fiets om en gaan terug naar huis, anderen kiezen voor de omweg via de Prins Willem-Alexanderbrug. Ook Nancy van Wezel baalt: “Dan moet ik maar over de brug naar school.”

In het buurtschap De Kop bij Heerewaarden bereiden bewoners zich voor op het stijgende water. Bij de familie Tek worden meubels en andere spullen naar hogere plekken gebracht of naar het dorp vervoerd. Een vrachtwagen stort zand zodat bewoners zandzakken kunnen vullen. Met kruiwagens rijden mensen af en aan om hun huizen te beschermen.

Bewoner Jan Zwemstra kijkt bezorgd naar de rivier en naar de berichten over waterstanden stroomopwaarts. “De rivieren de Main en de Moezel en alles wat daar vandaan komt, maken mensen onrustig,” zegt hij. Ondertussen stijgt het water langzaam maar gestaag verder.

Bij Wamel en Boven-Leeuwen dondert het Waalwater met groot geraas over de zomerkades richting de dijk. Het water kolkt en schuimt en laat de enorme kracht van de rivier zien. Tot schrik van sommige bewoners blijken er zelfs scheuren te zitten in de relatief nieuwe Waaldijk. Hoewel deskundigen geen direct gevaar zien, zorgt het wel voor spanning bij bewoners die vlak achter de dijk wonen.

Op een klein eilandje in de uiterwaarden staat bovendien nog een groep koeien. Door het snel stijgende water blijken ze vergeten te zijn bij de evacuatie.

Tussen het natuurgeweld speelt zich ook een bijzonder moment af. Vrijwilligers van de wildbeheerseenheid van West Maas en Waal ontdekken op een kleine zomerkade een groep hazen die door het water is ingesloten. Ongeveer driehonderd meter van de dijk ligt nog een smalle strook droog land waar zo’n veertig hazen bij elkaar zitten.

Met een gammel bootje varen de vrijwilligers erheen. Aan boord zit ook cineast Jos Kruisbergen, zonder reddingsvest. Voorzichtig worden de hazen gevangen en naar veilige grond gebracht. Achter de dijk worden ze weer losgelaten zodat ze terug de polders in kunnen. Volgens Tom Valburg is het indrukwekkend om te zien hoe mensen zich inzetten om de dieren te redden.

De beelden die Jos Kruisbergen in die dagen maakte laten niet alleen het gevaar zien, maar ook de schoonheid van de natuur. Brede watermassa’s, overstroomde uiterwaarden en dorpen die zich schrap zetten tegen het water vormen samen een indrukwekkend tijdsbeeld.

Kruisbergen denkt daarbij vaak terug aan wat oudere bewoners hem vroeger vertelden: “Weer, wind en water zijn niet te sturen. Water zoekt altijd de weg van de minste weerstand.”

Wat hij in 1998 vastlegde, is uitgegroeid tot een bijzonder historisch document van het Rivierengebied. De documentaire over het hoge water van 1998 is nog altijd te bekijken via de website van de Jos Kruisbergen Stichting.

En hoewel er inmiddels achtentwintig jaar zijn verstreken, blijven de herinneringen aan dat hoge water stromen — net als de Waal zelf.